ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

449

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

بر محلّى در ساحل شرقى درياى سرخ نزديك جزيرهء مرما اطلاق مىشد ، زيرا پدر وى كشتى خود را آنجا مىبست . 69 پدرش « ناخداى دو خشكى » ، يعنى دو ساحل درياى سرخ ، عنوان داشت . 70 ابن ماجد در جاى ديگر نقل مىكند كه چگونه يك بار به سال 1485 / 890 ه . هنگام دريانوردى بر درياى سرخ نزديك ساحل غربى از خطر جست ، زيرا به گفتهء پدر خود كار كرده بود كه به خلاف نظر ناخدايان 71 ديگر گفته بود كه ميان جزيره اسما و مسند ( در جنوب خطّ 17 درجه عرض شمالى ) گذرگاهى وجود ندارد . ابن ماجد پدر تجربه‌هاى دريايى خويش را در كتابى مفصّل به نام الارجوزة الحجازيه فراهم آورده بود كه بيش از هزار بيت داشت و همه دربارهء دريانوردى در سواحل درياى سرخ بود 72 و پسر بر اساس مشاهدات خويش پاره‌اى نظريّات پدر را اصلاح كرده بود و پيوسته بر آن مىافزود . 73 ولى بىگفت و گو احمد بن ماجد يا ، چنان كه خود او گويد ، « ناظم القبلتين » ( قبلهء مكّه و بيت المقدّس ) و « حاج الحرمين الشريفين » و « شير درياى ژرف » و « فرزند شيران » و « معلّم عربى » 74 و « چهارم سه تن » و « چهارم شيران » 75 از همهء افراد خاندان مهمتر بود و اكنون توانيم گفت كه مؤلّفاتش به او حق مىدهد كه بدين سان ببالد ، زيرا نسخه‌هاى خطّى مؤلّفات وى ، با وجود كميابى ، در كمال خوبى است . نسخهء پاريس از روى متن اوّلى گرفته شده و تاريخ 1576 / 984 ه . دارد . 76 نسخهء دمشق به سال 1592 / 1001 ه . نوشته شده 77 و نسخهء مؤلّفات سه‌گانه موجود در مؤسّسهء مطالعات شرقى ، مربوط به نيمهء قرن شانزدهم است . 78 آثار ابن ماجد بسيار است و آنچه تاكنون به جاست به چهل مىرسد . به روش قديم براى آنكه به خاطر سپردنش آسان باشد آثار او غالبا در قالب شعر ريخته شده ، ولى يكى از مؤلّفات مهم و مفصّل وى به نثر است و عنوان كتاب الفوائد فى اصول علم البحر و القواعد دارد و در ضمن آن از مسائل نظرى و عملى دريانوردى بر اساس مطالب اسلاف و تجربيّات شخصى سخن آورده است . ميدان اساسى كتاب ، درياى سرخ است و خليج فارس و اقيانوس هند و مجمع الجزاير هند شرقى ( مالايا ) . تاريخ تدوين كتاب با توجّه به متن تا حدّى تغييرپذير است و معلوم توان داشت كه مؤلّف بارها اضافه و اصلاح كرده و سه متن مختلف كتاب به ترتيب در سالهاى 1475 - 1478 - 1489 / 880 و 882 و 895 ه . به وجود آمده است . 79 كتاب دوازده

--> - كار بردن آن در اين معنى بسيار درست است . در لسان العرب آمده است كه : « ظهرة به معنى لاكپشت است و جمع آن « ظواهر » به معنى برجستگيهاى زمين است . و بنا بر اين استعمال آن براى برآمدگيهاى دريايى بسيار نزديك به سطح آب كه براى دريانوردان خطر فراوان داشته ، استعمالى به جا بوده است . و ادريسى براى اين معنى لفظ تروش را به كار برده است . - مترجم عربى .